Tentoonstelling: De heksen van Bruegel

Als kind was ik altijd dol op verhalen over heksen. Lekker griezelen bij het idee van een zwart gekleed vrouwtje dat in het bos woonde met haar eveneens zwarte kat, en die vreemde drankjes brouwde in de ketel die boven het haardvuur bungelde. Maar wist je dat dit standaardbeeld van de heks pas in de zestiende eeuw ontstaan is? En dat het eigenlijk maar door één iemand is bedacht? Nee, dat wist ik dus ook niet.

Dat het beeld van de heks zoals wij die nu kennen eigenlijk bij de Vlaamse meester Pieter Bruegel is begonnen, daar kwam ik pas achter toen ik een promotiefilmpje tegenkwam op internet. Het filmpje was gemaakt door het Catharijneconvent, het Utrechtse museum waar op dit moment de tentoonstelling ‘De heksen van Bruegel’ te zien is. Als voormalig heksenfan moet ik daar natuurlijk naartoe!

20151013_heksen1

Bij binnenkomst valt me als eerste de enorme heksenwaag op, waarop bezoekers kunnen gaan zitten om te worden ‘gewogen’. Bij het plaatsnemen op het krukje komt er direct een stem uit de speakertjes boven mijn hoofd, die uitgebreid uit de doeken doet waarom het er niet zo best uitziet voor me. Linksom of rechtsom zal ik schuldig bevonden worden aan hekserij, zoveel is duidelijk.

Een infographic op de muur maakt ondertussen duidelijk hoeveel doden de heksenjacht in Europa heeft veroorzaakt. Dit zijn er vele duizenden, en dat eeuwenlang. De heks was de perfecte zondeboek voor narigheid als mislukte oogsten, epidemieën en de Kleine IJstijd. Over het herkennen van heksen werden handboeken vol geschreven, waarvan een aantal nu in vitrines in het Catharijneconvent ligt. Op de afbeeldingen hierin is er nog geen stereotype heks. De vrouwtjes op de brandstapel zien er vaak nauwelijks anders uit dan andere vrouwen op de plaat.

20151013_heksen2

In de volgende zaal staan twee prenten van Pieter Bruegel centraal om te laten zien hoe hij begon met de klassieke hersenattributen zoals de ketel en de (zwarte) kat. De prenten worden helemaal ontleed en groot gepresenteerd, en wat is er eigenlijk een boel op te zien! Ook heel absurde tafereeltjes, die me in eerste instantie niet waren opgevallen, zoals een kat die een serieus gesprek voert met een pad en diverse rompjes op pootjes met een gezicht.

20151013_heksen3

20151013_heksen4

Maar er is nog veel meer te zien en te doen. Zo kun je zelf een rondje vliegen met een 3D-bril op, worden er aan de lopende band allerlei fragmenten uit films en series vertoond waarin de Bruegel-elementen te herkennen zijn en zijn er ook heel veel schilderijen van andere kunstenaars te bewonderen waarop heksen de hoofdrol spelen. Ik vermaak me een dikke twee uur bij deze tentoonstelling. Voor mijn doen is dat lang.

De tentoonstelling zet ook wel aan tot nadenken. Als je ziet welke idiote denkbeelden mensen in de zestiende eeuw volstrekt normaal vonden, ga je je toch afvragen of er nu misschien ook dingen zijn die wij geloven en die eigenlijk volstrekte onzin zijn. Wie zijn onze heksen? Hoe zullen wij over vierhonderd jaar tentoon worden gesteld?

‘De heksen van Bruegel’ is een goeie tentoonstelling om een herfstige middag mee te vullen. Als je geïnteresseerd bent in heksen en in geschiedenis, kan ik ‘m zeker aanraden. Je kunt Bruegels heksen nog tot 31 januari 2016 bekijken in het Catharijneconvent in Utrecht.

Leave a Reply

CommentLuv badge